09 ‘साऊथ’चं समुद्र-स्वप्न – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

भारतामध्ये माळवा, कोकण अशा भूभागांना राज्याच्या जुलमी मर्यादा नाहीत. त्यांच्या हद्दींचा सम्राट असतो निसर्ग. कुठं गोटे संपतील आणि आणि माती सुरु होईल, कुठं कोरडयाठाक जमिनीवर हिरवीगार चादर पसरली जाईल आणि कुठं फुलांचा जर्द पिवळा हलका होत जाईल! ‘तो’ सांगतो आणि आपण आश्चर्यानं ऐकतो, पाहातो. अर्जेन्टिनाच्या मातीत पाऊल टाकल्यापासून तिथली अशीच एक भूमी सारखी बोलावत होती. पतागोनिया. देशाचा अर्ध्याहून अधिक भाग व्यापलेला एक निसर्ग-आविष्कार. वाळवंटांचा, वाळक्या-हिरव्या अखंड गवताळ मैदानांचा, पर्वतांचा आणि समुद्रांचा.

थंडीच्या भुताचा उतारा

पतागोनिया हा अर्जेन्टिनाचा दक्षिण भाग. पश्चिमेला अँन्डी पर्वत कडेवर घेऊन आणि पूर्वेला अथांग अटलांटिकच्या पाण्यात पाय सोडून ऐसपैस पसरलेला. कुठं जावं, काय पाहावं ह्या प्रश्नात अचानक एक भलतंच भूत येऊन नाचायला लागलं. आम्हा मुंबईकरांना पुण्यातली डिसेंबरातली थंडी कुडकुड करायला लावते. त्यात इथे तर दक्षिण-धृवाची ‘स्पेशल’ कुल्फी थंडी! पैसे आणि वेळ खर्च करून समजा गेलोच तर थंडीत ब्लँकेटमध्ये गुंडाळलेले पुतळे नाही ना व्हायचे? ही प्रश्नांची भुतं नाचत होती. त्याच वेळी एक अपरिहार्य जाणीव छळत होती. ‘अभी नही तो कभी नही’! म्हणून मग मधला मार्ग निघाला पोयर्तो माद्रीनचा. पतागोनियाच्या सर्वात उत्तरेकडचं शहर. बाजूलाच अटलांटिक. किनाऱ्या-किनाऱ्यानं गेलो तर सेंटीग्रेडचा पारा एककात उतरणार नाही अशी आशा करता येईल. मग निकोच्या मार्गदर्शनाखाली गरम कपडयांची वाढीव खरेदी! ‘फेरिया अमेरिकानो’ ह्या वापरलेली (सेकंडहँड) उत्तम जॅकेटस् विकणाऱ्या दुकानांतून आमची थंडीची बेगमी झाली.

बोयनॉस आयरेसपासून २० तासांचा आणि १३००हून अधिक किलोमीटरचा बसप्रवास थंडीची चढती भाजणी दाखवत गेला! गॅस्टॉन आणि त्याची पत्नी आमची पोयर्तो माद्रीनमध्ये वाट पाहात होते. ‘हाय पतागोनिया’ ह्या त्यांच्या हॉस्टेलमध्ये आमची पथारीची सोय होती. गॅस्टॉनला भेटताक्षणीच ‘ये तो अपना आदमी है’ ही भावना झाली. नव्वदीच्या आर्थिक मंदीचा फटका न बसलेल्या महाभागांत तो मोडत होता. भटक्यांचं हे बरं असतं. धडधाकट हातपाय, दोन वेळचा ओला वाळला ‘तुकडा’ आणि डोळे मिटायला छप्पर असलं की मंदी काय किंवा चंदी काय. त्यांना सगळं सारखंच! इथे राहून आता गॅस्टॉन ‘होस्टेल विथ होस्ट’ची कला मोठया खुशीनं जोपासत होता. आपल्या पाहुण्यांची सरबराई करत होता. गेल्यानंतर लगेच त्यानं आमच्या डोक्यावर हात ठेवला आणि पुढचा कार्यक्रम ठरवून दिला.

समुद्र-स्वप्न

पतागोनियाचं पहिलं स्वप्न समुद्राचं होतं. निळ्याशार समुद्रात डुबकी मारण्याचं आणि सी-लायन्स पाहण्याचं. ह्या स्वप्नाला मात्र भीतीची मोठी किनार होती. पहिल्यांदाच करत असलेल्या गोष्टीचं एक अनामिक भय असतं. तसे आधी समुद्रात उतरलो होतो पण हे एकदम निराळं होतं. आधी थंडीचं भूत. तापमान चक्क ६अंश सेल्सियस! आम्ही जो ‘आ’ वासला तो मिटेनाच. त्यात ग्रिंगोनं, आमच्या मार्गदर्शकानं आमच्या समोर ड्रायसूटस् चे बोजे आणून टाकले. आम्ही पाहतोय एकमेकांकडे! ह्या सूटमध्ये पाणी जात नाही म्हणे. एकदम गरम आणि तरंगणारे. मग त्याच्या वापराचं प्रात्यक्षिक झालं. त्या बोजड सूटमधल्या कवायतीतून त्या दिवशी कसेबसे ‘सूट’लो.

दुसऱ्या दिवशी धडधडत्या हृदयानं त्या अथांग महासागरात स्वतःला झोकून दिलं. आमचा ‘सी लायन्स’च्या, समुद्र-सिंहांच्या भेटीचा संकेत ठरला होता. पण तो सूट आमचा अंत पाहात होता. यांत्रिक हालचाली करत आम्ही झगडू लागलो. पण महासागराच्या मध्यभागी तुमच्या स्नोर्केलमध्ये खारट पाण्याची चव लागली की काय ब्रह्मांड आठवते हे त्या दिशेला गेलेल्यालाच चांगलं ठाऊक! कासावीस होऊन आम्ही बाहेर पडतोय आणि ग्रिंगो मागून ‘त्रांकिलो, त्रांकिलो’ (शांत राहा, आस्ते!) ओरडतोय, हे चालू राहिलं. काही वेळानंतर समुद्रानं मैत्रीचा हात पुढे केला. आमची भीती चेपली आणि चाहूल घेत आम्ही एकदाची पाण्याशी हात मिळवला. अचानक आजूबाजूला वेगानं सळसळ करत दोन तीन समुद्रसिंह निघून गेले! आमच्या नजरा आता त्यांच्यावर भिरभिरू लागल्या. ह्यांना ‘सिंह’ म्हणणाऱ्यांचा फार मोठा ‘फाऊल’ झालाय असं वाटून गेलं. अत्यंत निरुपद्रवी आणि अहिंसक प्राणी. त्यांच्या तुकतुकीत चपळ अंगांनी ते आमच्या भोवती फेर धरत खेळत होते! आम्हीच जरा कुचमत होतो. जरा अजून उत्साह दाखवला असता तर नक्की आमचा हात धरून त्यांनी म्हणलं असतं, ‘चला जरा रपेट मारून येऊ पाण्यावरून!’ एखादं स्वप्न जागं झाल्यावरही स्पष्ट आठवत राहावं तसं तो समुद्रानुभव आम्ही पाण्यातून बाहेर पडल्यावरही आठवत राहिला. आधीच्या भीतीवर ह्या अजाण निरागस प्राण्यांनी अलगद पडदा टाकला.

ह्या धामधुमीत फार थकलो होतो. किनाऱ्यावरून सहज निवांत चक्कर मारू लागलो. इथल्या थंडीनं माणसांचं सगळं रुपडंच पालटलं होतं. पाण्यात खेळण्याऐवजी सगळे गरम कपडयात! एकदम कडेकोट बंदोबस्त. फिरून झाल्यावर आमची दुपारच्या जेवणाची चमचमीत थाळी कोळंबी, मोलुस्कोस, स्क्विड अशा निरनिराळ्या मत्स्य महाभागांनी सजवली. जेवण अंगावर आलं तशी सरळ तिथेच आडोसा पाहून ताणून दिली! नाहीतरी अर्जेन्टिना जरा ‘आपल्यातलंच’ आहे. दुपारची झोप चवीनं भोगणारं!

आमच्या समुद्रस्वप्नाचा दुसरा अंक नव्वद किलोमीटर लांब पेनिन्सुला वाल्देसमध्ये आकार घेऊ लागला. सदर्न राईट व्हेल, महाकाय देवमाशांचं वसतिस्थान. एक बोट समुद्रानं जमिनीला ठोकरा देऊन तयार केलेल्या छोटया अरुंद खाडीत घेऊन जाते. ‘इथे नांदतो देवगंधर्व एक’ असं वाटावं इतका शांत पण महाकाय देवमासा इथे त्याच्या भारदस्त अस्तित्वानं अक्षरशः भारावून टाकतो. त्याचा आकार आणि वागणं ह्यांचा मेळ लागत नाही. इतका सौम्य, अजिबात आक्रमक नसलेला हा लाजाळू प्राणी म्हणूनच हकनाक इतकी वर्षं क्रूर शिकाऱ्यांच्या भाल्यांना आणि बंदुकींना बळी चढत आला. आता कायदा आला आणि व्हेल निर्धास्तपणे इथे आपली प्रजा वाढवू शकतात. हा त्यांच्या प्रजोत्पादनाचा हंगाम होता. एखादया सुंदर, अंगावर जाड जाड ठिपके असलेल्या ‘पोरी’मागे अनेक लट्टू जवान पोरं लागतात! मग ते अजस्त्र नाक मुरडत पोरगी मान वेळावत दुर्लक्ष करते. ती एखादयाला पसंत करत नाही तोपर्यंत हे व्हेल्स चक्क ‘तिच्या’भोवती पिंगा घालत बसतात. ही अशी रिंगणं ठिकठिकाणी पाहायला मिळत होती. आम्ही ‘व्हेल-लीले’त पुरते रंगून गेलो. बहुधा ती ‘पटली’ की वर उडी मारत असावेत! पाण्याचं एक खोल नळकांडं, फनेल तयार होतंय असं दिसलं की तयारीत राहायचं. काही वेळ जातो आणि प्रचंड शक्तीनिशी तो अजस्त्र, टनांच्या हिशेबाचा देह आनंदात आकाशाच्या दिशेनं उसळी घेतो. आपल्या महाकाय देहाची कमान करतो आणि त्याच लयदार हालचालीत धाडकन पाण्यावर आपली शेपटी आपटतो. हळूहळू पाण्याखाली विरून जातो. त्याची लय, त्याचा डौल, त्याचं जगणं ह्याच्या पासंगालाही आपण नाही ह्याची रोकडी जाणीव होते. त्याचवेळी आपणही त्याच्यासारखे स्तनधारी आहोत, आपल्या ‘लेकरांना’ त्याच्यासारखंच जीवाचं मोल देऊन जपतो ह्या विचारानं एक हुरहुरता आंनद होतो!

Photograph by Chetan Karkhanis

Photograph by Chetan Karkhanis

ह्या सगळ्या समुद्रास्वप्नांचा वितळता ‘हिरण्यगर्भ’ म्हणजे इथली सूर्योदय सूर्यास्ताची रंग उधळण. अंधाराच्या कृष्णकळेला गुलाबी झाक. नकळत त्या फिक्या गुलाबी रंगानं पेटत लालसर होणारं आकाश आणि झगझगीत केशर पिवळ्यातून आज तिथे आमच्यासाठी उगवलेला सूर्य! त्या तसल्या थंडीत उबदार समुद्रस्वप्नं जन्माला घालणारा, पतागोनियाच्या विशाल भूमीला पालवणारा. एक आश्वासक स्वप्नपिता!

शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार
rtw@sandeepachetan.com

This was originally published in the RTW series.