29 परतीची वाट – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

जगातली सर्वांत आळसावलेली आंतरराष्ट्रीय सीमा तुम्हाला बहुधा अॅमेझॉनमध्येच सापडेल. पेरुमधून आम्ही बाहेर पडत होतो. ब्राझीलच्या दिशेनं प्रवास सुरु झाला होता. दोन तीन दिवसांची ‘सहल’ करत ब्राझीलमधली अॅमझॉन नदी पाहात जावं म्हणून सीमेवर गेलो. प्रथेप्रमाणे तपासणी झाली. उगवत्या सूर्याला रामराम करुन सांतारोसा ह्या पेरुच्या अॅमेझॉनमधल्या शेवटच्या टिंबाकडे सरकलो.

सांतारोसा हे पेरुचं शेवटचं ठाणं. इमिग्रेशन ऑफिसमध्ये शुकशुकाट होता. सकाळी चहाच्या पारी सरकारी ऑफिसात असतो तसा. निवांत डुलत डुलत काम चालू झालं. तिथल्या पोलीसाच्या चेह-यावर अॅमेझॉनच्या खोलीइतकी ‘डूब’ होती. एका दिव्य साक्षात्कारी पुरुषासारखं त्यानं एकदा आमच्याकडे बघितलं, एकदा पासपोर्टकडे बघितलं आणि शिक्का मारुन दिला. ‘वत्सा तुजप्रत कल्याण असो’ म्हणत तो पुढच्या माणसाच्या उद्धाराकडे वळला. छोटया बोटीनं आम्हाला पलीकडच्या किना-याला सोडलं आणि ब्राझील आलंसुद्धा! ह्या गावाचं नाव मोठं गंमतशीर. टाबाटिंगा! आणि इथलं इमिग्रेशन ऑफिस तर चक्क गावाच्या मध्यभागात होतं. तुमच्या सवडीनं जाऊन कधीही शिक्का मारुन घ्या!

ही सीमा पार करताना मोरिसीओ नावाचा स्वित्झर्लंडमधला एक भिडू भेटला. तब्बल नऊ महिने दक्षिण अमेरिका खंडात भटकत होता. ह्याच्या मनात म्हणे द्विधा अवस्था होती. आधी आशिया खंड पाहावा की आधी लग्न करावं ही! म्हणलं, यंव रे पठठया. याहून धैर्यवान माणूस आम्ही तरी पाहिला नव्हता. गेली अनेक वर्षं ‘स्टेडी’ असलेल्या आपल्या गर्लफ्रेंडला तो आशिया खंडासाठी थांबवायला तयार होता. हे सगळं बोलत असताना अचानक एक ओळखीचा चेहरा समोर दिसला. आमचा भावी सायकल-गुरु विली चालत येत होता. आम्ही आनंदानं त्याला हाक मारली. आमच्या सगळ्यांना मनाऊस ह्या ब्राझीलमधल्या बंदरापर्यंत जायचं होतं. एकत्र जायचं ठरलं. हे टाबाटिंगा फार महत्वाचं गाव. पेरु कोलंबिया आणि ब्राझील ह्या तीन देशांच्या सीमा इथं एकवटतात. कोलंबियाच्या बाजूच्या लेटिसिया गावात पासपोर्टशिवाय जाता येतं. आम्ही लगेच संधी साधली. कोलंबियात रात्रीचं जेवण आणि ब्राझीलमध्ये ‘डेझर्ट’ असा आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रम उरकून समाधानानं झोपी गेलो.

आमची मनाऊसची तिकिटं तयार होती. दुस-या दिवशी सकाळी बोटीत शिरलो. आमच्या मनगटाला रंगीत पट्टा बांधला गेला. हे ‘नग’ मनाऊसला चालले आहेत हे समजावं म्हणून! तीन रात्री आणि चार दिवसांचा अॅमझॉनमधला हा शेवटचा प्रवास. इथं परत कधी येणं होणार हे माहीत नाही!

पेरु आणि ब्राझीलमधल्या बोटींतला फरक जाणवण्यासारखा होता. मनाऊसला जाणारी बोट चकचकीत रंग दिलेली आणि चक्क वॉटर फिल्टर, टीव्ही अशा आधुनिक सोयी असलेली होती. प्रवाशांची गर्दी खूप होती. झोपायच्या झुल्यांनी बोट भरुन गेलेली. सामान ठेवायलाही मोजकीच जागा होती. झुले एकमेकांना आदळतील की काय इतक्या जवळ बांधलेले.

ब्राझीलच्या माणसांचं संवाद-कौशल्य अगदी वाखाणण्याजोगं असतं. कुणाही परदेशी माणसाशी ओळख नसताना, खुणांनी का होईना ते बोलायला सुरुवात करतात. मग आपणही त्यांच्याशी सहज हसू बोलू लागतो. एक गंमतशीर गोष्ट आम्हाला इथं दिसली. पाच-सहा वर्षं वयोगटाची अनेक मुलं बोटीतून प्रवास करत होती. पण इतक्या दिवसांत एकदाही, “आई, मी आता काय करु? आई मी इकडे जातो ना?” असली मुलांची आणि “कार्ट्या, थोबाडीन तिकडं गेलास तर!” असली आयांची वाक्यं बिलकुल ऐकू आली नाहीत. (म्हणजे अशा आशयाचं पोर्तुगीज संभाषण!) प्रभू रामांनी तरी चंद्रासाठी हट्ट केला असेल पण ही शहाणी पोरं एकदाही किरकिरलेली दिसली नाहीत. आपापली कामं आपली आपणच करत होती, स्वतःच स्वतःचं मनोरंजन करत होती. भुकेला जेवत होती आणि निजेला झोपत होती!

नदीच्या काठावरचं दृश्य थोडा फरक सोडला तर आधीसारखंच होतं. फक्त घरं थोडी आधुनिक वाटत होती. जंगलाची हद्दही नदीकाठापासून लांब गेली होती. ह्यापेक्षा पेरुचं जंगल जास्त आकर्षक आणि ‘गावरान’ होतं. बंदरंही मोठी होती. प्रत्येक बंदराला लागून छोटंसं का होईना एक विमानतळ आहे असं आम्हाला गुगल-मॅपनं सांगितलं. पेट्रोबास ह्या अवाढव्य इंधन कंपनीच्या तेलवाहिन्या पाहून अॅमेझॉनसारखं महाअरण्य देखील मानवी हव्यासापुढं किती हतबल आहे ह्याची बोचरी जाणीव झाली.

बोटीवरचा शेवटचा दिवस. सगळ्यांना डेकवर बोलावलं गेलं. कशाला ते कळलं नाही. बिंगो एवढा शब्द मात्र ऐकू आला. वर जाऊन पाहातो तो बोट व्यवस्थापनानं हौसीसारखाच असलेला बिंगो हा खेळ आयोजित केला होता. सगळे त्यात रंगून गेले. आम्ही डेकवर बसून शांतपणे अॅमेझॉनवर मावळणारा सूर्य पाहून घेतला. आकाश गुलाबी रंगाचं आणि मग ‘निरोपी’ रंगाचं झालं!

दुस-या दिवशी उतरायची घाई दिसायला लागली. सगळेजण बांधाबांधीत गर्क होते. स्वयंपाकघरही आवरलं जात होतं. नेहेमीच्या नाश्त्याऐवजी एक रुचकर चवीची, अगदी गरमागरम आणि घट्ट अशी मक्याची खीर आम्हाला मिळाली. चवीला अगदी बेताची गोड पण पुरवून पुरवून खावीशी वाटणारी! खाऊन झाल्यावर पुढे दिसणा-या एका नैसर्गिक चमत्काराची वाट पाहात बसून राहिलो. अॅमेझॉनच्या खो-यात रिओ निग्रो आणि रिओ सोलिमोज ह्या नद्यांच्या संगमावर हा चमत्कार दिसतो. ह्या दोन नद्यांच्या पाण्याची घनता निरनिराळी असल्यानं पाणी एकमेकांत न मिसळता तसंच राहातं, आणि पाण्याचे चक्क काळा आणि तपकिरी असे दोन रंग दूरपर्यंत दिसत राहतात. हे पाहाताना आमच्या आश्चर्याला पारावार उरला नाही.

मनाऊस शहरात पोहोचताना एक मजेशीर जाणीव झाली. बाहेरुन पाहणा-याला मनाऊस शहर हे अॅमेझॉन खो-यात अतिदूर, खोलवर वसलेलं आणि एक ब-यापैकी विकसित बंदर वाटतं. आम्हाला मात्र ते पाहताना अति प्रचंड वाटलं. ह्याचं कारण म्हणजे आम्ही अॅमेझॉनची सुरुवातच मुळी खोल दुर्गम भागातून केली होती. वाडयावस्त्या पाहात ह्या शहरात आलो म्हणूनच मनाऊस आम्हाला भव्य वाटलं, एरवी कदाचित वाटलं नसतं. तपासणी झाल्यावर बाहेर पडलो. खूप दिवसांनी मोठे रस्ते, पूल, सुपरमॉल्स बघून आम्ही खरंच अॅमेझॉनमधून बाहेर आलो ह्याची खात्री पटली.

आम्ही अॅमेझॉन परिक्रमा करुन आलो त्याचा जणू आनंद साजरा करायलाच शहर सजलं होतं. मनाऊस शहराचा त्या दिवशी वाढदिवस होता. सगळं शहर नाचत गात होतं. जोरदार उत्सव साजरा होत होता. लहानांपासून थोरांपर्यंत सगळे जल्लोशात रंगलेले. बिअरचा पेला हातात घेऊन संगीताच्या तालावर धुंद झालेले.

आमचा अॅमेझॉनचा ‘शेर’ इथेच संपला. इथून आता निघायचं. आधी रिओ आणि मग साओ-पावलो. तिकडे जायला आकर्षक वाटाही होत्या. एक बसमार्ग अगदी खोल खेडयापाडयांतून तुम्हाला शहरी ब्राझीलला घेउन जाणारा! चांगली पाच-सहा वेळा बस बदलायची. वेळा अनिश्चित. किती दिवस लागतील सांगता येत नाही. आमची लाडकी वाट! दुसरा एक मार्ग पण होता. नदीपात्रातूनच बोटीनं प्रवास करत जिथे अॅमेझॉन नदी महासागराला मिळते त्या बेलोमपर्यंत जायचं. तिथून पुढं मग बस. आम्ही दोन्ही मार्ग पाहात होतो. मनात चुटपुटत होतो, कारण वेळ थोडा उरला होता. अनुभवांचं ‘बॅकपॅक’ गच्च भरत आलं होतं तरी अजून थोडी जागा शिल्लक होतीच. पण घडयाळाचा काटा संथपणे आम्हाला जाणीव करुन देत होता.

आम्ही एकमेकांकडे पाहिलं आणि मुकाटयानं रिओ विमानप्रवासाची तिकिटं काढायला घेतली.

अॅमेझॉन मागे राहिलं आणि जवळजवळ पाच महिने आणि २३००० किमीहून जास्त रस्ते-प्रवासानंतर आमची परतीची पहिली हवाई वाट दिसू लागली.

शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार
rtw@sandeepachetan.com

This was originally published in the RTW Series.