04 सूर्याचं आणि ‘प्राया’चं रिओ – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

A view of the city Rio de Janeiro from Christ the Redeemer, Brazilप्रशस्त ऐसपैस सीटस्, मोठाल्या खिडक्या आणि उबदार वातावरण. बस वेगानं रिओ दी जनेरो जवळ करीत होती. आम्ही मुद्दाम सकाळची बस निवडली. ब्राझीलचा विस्तीर्ण प्रदेश पाहात प्रवास चालू होता. चिमुकली गावं आणि लाल कौलारू घरं. पोटातलं पाणीसुद्धा हलणार नाही इतके सुरेख रस्ते. बाहेर गच्च भरलेला पाऊस. आमची पाठ काही तो सोडत नव्हता. आम्ही विनवतोय, ‘अरे अवसानघातक्या, जरा तरी दया कर! आमचं ‘प्रिया’राधन सुरु होतंय, कशाला बिब्बा घालतोयस? रिओ हे झगझगत्या सूर्याचं आणि चमचमत्या किनाऱ्यांचं शहर. इथे किनाऱ्याला फार गोड शब्द आहे, ‘प्राया’. प्राया शब्द ‘प्रिया’च्या खुप जवळचा. इतका सुंदर शब्द ऐकूनच तिथल्या किनाऱ्यांच्या प्रेमात पडावंसं वाटू लागलं. बस मध्येच थांबली. आम्ही खाली उतरलो आणि त्या देशी थंडीची नुसती चुणूक बघूनच आम्हाला हुडहुडी भरली. तातडीनं पुन्हा बसमध्ये जाऊन बसलो.

Ipanema, Rio de Janeiro, Brazil

शहर अनोखे एक

ह्या रोमँटिक विचारांना पहिला ब्रेक रीओनंच लावला. शहरात शिरतानाच रहदारीनं स्वागत केलं! पुढचे दोन तास वारंवार घडयाळ बघण्यात गेले. हा शेवटचा टप्पा फार कंटाळवाणा. पुण्याहून वारा पिऊन आलेली दादर गाडी चेंबूरला हमखास जीव गेल्यासारखी होते, मुंगीच्या पावलानं पुढे जाते आणि सहनशक्तीचा अंत होतो. सुदैवानं रीओच्या गाडीतला हा वेळ सगळंच नवीन दिसत असल्यानं जरा बरा गेला. ‘बाहा दा तीज्जुका’ ह्या पॉश भागात फिलीप आमची वाट पाहात होता. रिओ हे जगातल्या अत्यंत गजबजलेल्या टुरीस्ट शहरांपैकी एक. काऊचसर्फर मिळणं तसं मुश्कीलच. स्वतः फिलीपही भटक्या आणि त्यात वादक! देशभरात फिरून थोडा विसावा घ्यायला तो परत येतो काय आणि आम्हाला दोन दिवस बोलावतो काय. सगळं अचानकच झालं. उत्साहानं त्याच्या घरी जाऊन टेकलो; आणि पुढच्या दोन दिवसात पावसापुढे हात टेकून बसलो. नंतर आम्ही भेटणाऱ्या माणसांना बिनदिक्कत ‘हा पाऊस आम्ही घेऊन आलोय’ म्हणून सांगायला सुरुवात केली. यथावकाश पाऊस उघडला, ओल्या रस्त्यांवर सूर्य चमकायला लागला. आम्ही फिलिपचा निरोप घेऊन आमचे बॅकपॅक्स होस्टेलमध्ये टाकले. शहर पाहायला मोकळे झालो.

Rio de Janeiro; Brazil

आपण कसं मनीषाला मनु म्हणून लाडानं बोलावतो तसं हियु उच्चार असलेल्या ह्या शहराला रिओ म्हणूनच पुकारावंसं वाटतं. ऐतिहासिक महत्वाचं अनोखं शहर. कुण्या पहिल्या पोर्तुगीज खलाशाला इथली खाडी एखादया नदीच्या मुखासारखी वाटली. तो जानेवारी महिना म्हणून साहेबांनी नामकरण केलं हियु दी जानेरो, जानेवारीची नदी! ऐकून फारच गंमत वाटली. राणी मेरीचा ब्राझीलमधला पहिला दरबार इथेच भरला. पोर्तुगीज रिओमध्ये पहिल्यांदा वसले. मूळ निवासी त्यांना कॅरीओका म्हणू लागले. म्हणजे गोऱ्यांचं घर. आता हाच शब्द इथले स्थानिक अतिशय अभिमानानं मिरवतात. ह्या अनोखेपणात एक सुंदर अनोखेपण मिसळलं होतं समुद्राचं.

‘बाहा दा तीज्जुका’चा समुद्रकिनारा तसा उपनगरात येतो. पर्यटक कमीच. आम्ही पहिल्यांदा तिकडं जायचं ठरवलं. बसमधून उतरून किनाऱ्याकडे निघालो. समुद्राची गाज मुंबईकर असल्यानं नवीन नव्हती पण जे समोर आलं ते नवीन होतं. समोर अथांग अटलांटिक महासागर आपलं निळंशार वैभव मोठया दिमाखात मिरवत होता. समुद्राचं इतकं निळं पाणी बहुधा पहिल्यांदाच बघत होतो. आणि पांढरीशुभ्र वाळू. नजरबंदी झाल्यासारखे आम्ही बराच वेळ तो नजारा पाहातच राहिलो. इतकं की पाण्यात पाय बुडवायचंही सुचलं नाही. जेव्हा सुचलं तेव्हा गार पाण्यानं खाडकन जमिनीवर आणलं. नाहीतर आम्ही चक्क तरंगत होतो! त्या दिवशी जणू काही सगळ्या शहरानं उदार मनानं आम्हाला प्लेऑफ दिला होता की काय कुणास ठाऊक. शहरातला सर्वात मोठा हा किनारा फक्त आमच्यासाठी असावा इतका रिकामा पडला होता. तुरळक माणसं, लाटांवर स्वार होणारे काही सर्फर्स आणि काही फुटबॉलपटू, बस एवढेच. कित्येक तास आम्ही इकडेतिकडे नुसते भटकत होतो, वाळूवर पडून राहात होतो. थोडयाफार फरकानं कोपाकबाना, इपानेमा हे किनारेही अतिशय सुंदर आणि ओढ लावणारे. अनवाणी पायांनी हे रीओचे किनारे आम्ही तुडवले.

Rio de Janeiro; Brazil

डाऊनटाऊनचा फेरफटका चटकन शहराविषयी सांगतो. त्याची जगण्याची लकब दाखवतो. कॅरीओका स्क्वेअरपासून आम्ही भटकंती सुरु केल्या क्षणापासून जाणवली ती ऑलिम्पिक २०१६ची धांदल, गडबड. सगळीकडे दुरुस्तीची कामं निघालेली. कुठे रस्ते मोठे केले जातायत. नवीन क्रीडासाधनं बीचेसवर मांडली जात होती. जगातल्या सर्वांत मोठया क्रीडाउत्सवाचा जणू मांडव घातला जात होता आणि मांडवाचे बांबू रोवले जात असताना आम्ही बघत होतो. ह्याखेरीज वसाहतीच्या खुणा दाखवणाऱ्या भारदस्त इमारती, फरशांचे रस्ते आणि छोटया छोटया जागेतले उबदार आतिथ्याचे कॅफेज. आमची ही भटकंती एका अनोख्या ‘पायरी’वर संपली.

स्टेप्स, सांबा आणि कॅपिरीनिया

Selaron steps, Santa Teresa, Rio de Janeiro, Brazilसेलरॉन स्टेप्स हे रीओच्या आणि एकूण ब्राझीलच्या पर्यटन संस्कृतीचं संमेलनच. सेलरॉन नावाचा चिलीतला चित्रकार. त्यानं ब्राझीलच्या जनतेला दिलेला हा चित्रमय सलाम. निळ्या, हिरव्या आणि पिवळ्या अशा असंख्य टाईल्सनं हे जिने मढलेले आहेत. त्यात बाहेरील देशांनी पाठवलेल्या टाईल्सचाही समावेश होतो.
Santa Teresa, Rio de Janeiro, Brazilआपल्या ह्या आगळ्या कलाकृतीतून सेलरॉन काय शोधत होता हे समजलं नाही पण तिथली देशोदेशींच्या भटक्यांची गर्दी, रस्त्यावर कलाकारांची अव्याहत चाललेली कलासाधना पाहून त्याचा ह्यामागचा उद्देश सफल झाला असं वाटलं. माणसं एकत्र यावीत, एखादं काळीज कातरणारं गीत जन्माला यावं, एखादया मेलडीनं सगळ्या दिवसाचा आणि मनाचा ताबा घ्यावा, एखादं चित्र अलगद कागदावर जिवंत व्हावं आणि संस्कृती दिसादिसानं समृध्द होत जावी हा तो उद्देश!

Woman taking photos of tiles at Santa Teresa, Rio de Janeiro, Brazil

ह्या स्टेप्सनंतरच्या स्टेप्स आमच्या पायात अडखळल्याच असत्या. कारण त्या सांबाच्या स्टेप्स होत्या! आम्ही गर्दीत अंग चोरून बेभानपणे नाचणाऱ्या त्या सांबा नर्तकांकडे पाहतोय. त्या सळसळत्या आविष्कारावरून नजर हटत नव्हती आणि त्यांच्या पदन्यासावर नजर ठरत नव्हती! आम्ही एका पबमध्ये शहरातलं बहुधा सर्वोकृष्ट पारंपरिक सांबा नृत्य पाहात होतो. त्यांची शरीरं थिरकत होती आणि आमची मनं. त्या ठेक्यानं आणि एकूणच संगीतदृश्यानं आमचा ठाव घेतला. सांबा हे ब्राझिलचं राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक प्रतीकच मानलं जातं. स्त्रीच्या स्टीलेटोजचा लयबद्ध आवाज आणि तिचं वळणदार शरीर, तिच्या पुरुष साथीदाराचं तिच्याबरोबरचं कणखर अस्तित्व आणि झिंग चढवणारा नृत्यानुभव. छे! काही गोष्टी आपल्याला नाही करता येत.
त्याच्याचबरोबर ‘कॅपिरीनिया’ची झिंग हळूहळू रंग दाखवत होती. हे ब्राझिलचं राष्ट्रीय कॉकटेल (नाहीतर आम्ही! आमचं राष्ट्रीय पेय चहा! कुठेही जा ‘घ्या, चहा घ्या, हे ठरलेलंच!) ‘कशासा’ ही व्हाईट रम, लिंबू आणि साखरयुक्त पेय. शरीरात हळूहळू ऊब पसरवत नेणारं. केवळ ह्या ड्रिंकची नाही पण सगळ्या नाईट लाईफची मजाच न्यारी. सकाळी ज्या गल्ल्यांमधून फिरलो त्याच रात्री किती निराळ्या दिसतात. आपणही त्या गर्दीचा एक भाग बनून त्यात अलगद मिसळून जातो.
Rio de Janeiro, Brazil

ख्राईस्ट द रिडीमर- सायुज्य मुक्तिदाता

Christ the Redeemer, Rio de Janeiro, Brazilरात्रीची ही छंदीफंदी गर्दी ख्रिस्ताला भेट दयायला सकाळी आवर्जून जाते. हा ख्रिस्त निराळा आहे. रीओच्या कुठल्याही खिडकीतून बाहेर डोकावलात तर दोन्ही हात फैलावलेला तुम्हाला दिसेल. तो कोर्कव्हॅडो पर्वतावर चिरंतन उभा आहे, तुम्ही या अथवा नका येऊ, ह्याचं जगण्याचं चिंतन चालू आहे. करुणेचा साक्षात् सागर आपल्या टपोऱ्या डोळ्यांनी रीओवर कृपादृष्टीचा मूक वर्षाव करतोय. तब्बल बत्तीस मीटर उंच ख्र्सिताचा हा पुतळा. त्याची भव्यता अनावर आहे. ह्या देवदूताशेजारी कुणीही क्षणभर अंतर्मुख होतो. पण दुसऱ्याच क्षणी त्याच्याबरोबर लगेच सेल्फी काढून घेतो! ‘सेल्फी विथ ख्राईस्ट’मध्ये हा ख्रिस्त एकदम ‘कूल’ पोज देतो. ह्या सायुज्य मुक्तीच्या दूताकडे जाणारा रस्तादेखील इतका रसिकपणे आखला आहे की बस्स! फ्युनिक्युलर ट्रेनचा (केबलच्या आधारानं तीव्र चढण पार करणारा यांत्रिक रेल्वेडबा) रस्ता तिजुका जंगलातून जातो आणि रीओच्या आगळेपणानं थक्क व्हायला होतं. तिथं सिमेंट काँक्रीटचं पांढरं साम्राज्य आणि इथं शहराचं धपापणारं हिरवं हृदय. पर्वतावरून चारी दिशांना पसरलेलं अफाट शहर, घनदाट तिजुका जंगल, क्षितिजापर्यंत जिकडेतिकडे निळा समुद्र आणि पाठीशी ख्रिस्त. आमची तंद्री लागली.

Christ the Redeemer, Rio de Janeiro, Brazil

जाता जाता तंद्रीवरून

अशाच तंद्रीत कोपाकबाना बीचवरून चालत होतो. एकदम एक मजेशीर विसंगती जाणवली. ह्या भूमीवर पोर्तुगीजांचं एक बलाढय साम्राज्य उभं राहिलं. कुठल्याही देशानं पारतंत्र्याच्या जोखडातून बाहेर पडून लोकशाही नांदू लागल्याचा दिवस स्वातंत्र्यदिन म्हणून साजरा करणं साहजिकच असतं. पण ब्राझीलचा स्वातंत्र्यदिन साजरा होतो, जेव्हा तिथे पोर्तुगीज राजेशाही नांदू लागली त्या दिवशी. गंमतच आहे!
Rio de Janeiro; Brazil
तसेच पुढे आलो आणि विसंगतीचा अजून एक योग परत मनात आला. एकीकडे अर्ध्या चड्डयातले पुरुष आणि नितकोर बिकीनीतल्या बायका मनसोक्तपणे समुद्र भोगत होत्या, खेळत होत्या. दुसरीकडे फक्त एक रस्ता ओलांडून गेलं की मोठाल्या ऑफिसेसमध्ये गळ्यापर्यंत पोशाख केलेले त्यांचे भाऊबंद गंभीर चेहऱ्यानं अर्थकारणाचा गाडा हाकत होते. आम्ही एकमेकांकडे हसून पाहिलं, म्हणलं, हो आम्ही हा पर्याय निवडला; त्यांनी तो. शेवटी जगण्याचा आनंद महत्वाचा!
The splash from the Aporador rock, Rio de Janeiro, Brazil

ईमेल : rtw@sandeepachetan.com
शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार

This was originally published in the RTW series.