43 भूकंप: एक विषयांतर – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

न्यूझीलंडमध्ये कायकाउरा हा भाग अतिशय दुर्मिळ अशा पक्षी आणि समुद्री प्राण्यांचे निवासस्थान म्हणून ओळखला जातो. याच भागात चौदा नोव्हेंबरला भूकंपाचा जबरदस्त झटका बसला. रिश्टर स्केलवर हा धक्का ७.८ इतका मोठा होता. अडकून पडलेल्या माणसांना सोडवायला आरमाराची जहाजं आणि हेलिकॉप्टर्स धावून गेली. मात्र हटन शिअरवॉटर या दुर्मिळ पक्ष्यांच्या वसाहतीचं भवितव्य टांगणीला लागलं आहे. क्वचित सापडणारे निळे डॉल्फिन, सहा प्रजातींचे व्हेलमासे, फर सील्स ह्यांचं काय झालं हेही कळणं सध्या शक्य दिसत नाही. रस्ते वाहून गेलेले, जागोजागी अडचणी अशा परिस्थितीत सरकारनं वेगानं उपाययोजना सुरु केल्या आहेत. कायकाउरा आणि क्राईस्टचर्चला भेटलेल्या माणसांची ख्यालीखुशाली आम्ही फोनवर विचारली. ते सगळे सुखरूप आहेत. या निमित्तानं न्यूझीलंडच्या एका वेगळ्याच नैसर्गिक वैगुण्याकडे सारखं लक्ष जाऊ लागलं म्हणून हे भूकंप विषयांतर.
आमच्या प्रवासात आम्ही भूकंपप्रवण क्राईस्टचर्च शहरात होतो त्याची आठवण झाली. आत्ताच्या भूकंपकेंद्रापासून फारतर दोनेकशे किलोमीटर लांब. क्राईस्टचर्चनं २०११ मध्ये ६.३ रिश्टर स्केलचा धक्का पेलला आहे. त्याचे पडसाद अजूनही दिसून येतात. इतकी सुंदर निसर्गसंपदा, स्वच्छ ह्वा पण भूगर्भ अस्थिर! पॅसिफिक आणि ऑस्ट्रेलियन ‘टेक्टॉनिक प्लेट्स’च्या मधल्या घळीत न्यूझीलंड बेट वसलं आहे. त्यामुळे भूकंपाचा धोका अधिक. २०११ मध्ये क्राईस्टचर्च अक्षरशः कोलमडून पडलं होतं. या वर्षी आम्ही गेलो तेव्हाही ते सावरताना दिसलं. १४ फेब्रुवारी २०१६ला तिथं अजून एक धक्का बसला होता. आम्हाला मात्र या शहराच्या वृत्तीचं कौतुक वाटल्याशिवाय राहिलं नाही. शहर प्रशासन डागडुजी, दुरुस्ती आणि राडा हटवण्याच्या कामाला तर लागलंच; पण पहिली गोष्ट त्यांनी केली ती म्हणजे माणसांच्या मनांचं सांत्वन! त्यांची मनं पुन्हा उभारी घेऊन उभी राहिली तर शहर हा हा म्हणता परत उठून उभं राहील. इतकं कलात्मक पुनर्वसन पुन्हा कधी पाहू असं वाटत नाही. ठिकठिकाणी क्रेन्सची धुडं, रस्त्यातले अडथळे आणि ऑरेंज रंगाची जॅकेटस् घालून कामाला जुंपलेली माणसं हे चित्र तर कुठंही दिसलं असतं. ह्याच्या जोडीला शहर अतिशय कलात्मक आणि अप्रतिम शिल्पकृतींनी भरून गेलं होतं. जे गमावलं आहे ते परत बांधत असताना काहीतरी नवीन सर्जक निर्मिती सुद्धा होत होती. देशातले नामवंत कलाकार बोलावले गेले आणि त्यांनी मनाला आनंद देतील अशी शिल्पं निर्माण करायला सुरुवात केली. भूकंपानं उध्वस्त केलेली भयाण दृश्यं विसरायला लावेल अशी कला. झगझगीत रंग आणि आकर्षक कल्पना! जणू मुंबईत काळा घोडा महोत्सवातून फिरतोय असा भास व्हावा.

ख्राईस्टचर्चच्या मुख्य चर्चची तर पार रया गेलेली. पण ज्या भिंती भूकंपातून वाचल्या होत्या त्यावर मोठमोठी पेंटिंग्ज आणि ग्राफिटी. ख्रिस्ताचं एकमेवाद्वितीय अस्तित्व दाखवणारं किंवा माणुसकीला आवाहन करणारं एखादं कलेचं प्रतीक. त्याच्याच बाजूला आता चर्चमध्ये काय काय नवीन बांधकाम होणार आहे याची माहिती आणि वर एकच वाक्य: ‘भविष्य उज्ज्वल आहे’. दुर्दम्य आशेच्या या एका वाक्यावर शहरंच्या शहरं धुळीतून आकाशात झेप घेतात, राष्ट्र मरगळ झटकून पुढं चालायला लागतं. ‘क्वेक सिटी’ ही ख्राईस्टचर्चची वस्तुस्थिती आहे. ती जितक्या लवकर आत्मसात केली जाईल तेवढया झटपट त्याच्याशी जुळवून घ्यायची कलाही साध्य होईल. इथल्या माणसांनी आणि प्रशासनानं ती कला केव्हाच आपलीशी करून टाकली आहे हे पदोपदी जाणवत गेलं. बांधकामाचं साहित्य मोठया प्रमाणावर आयात होऊन इथं आलं. त्या साहित्याचे मोठमोठे कंटेनर्स नुसते पाडून ठेवायच्या ऐवजी ह्यांनी शक्कल लढवून त्यातून ‘री-स्टार्ट मॉल’ तयार केला. दोन कंटेनर्सच्या मधून जात असताना पुन्हा कला प्रदर्शन आहेच!

प्रशासनाला माणसंही उत्तम प्रतिसाद देताना दिसली. भूकंपामुळे जे स्थलांतरित झाले होते ते परत येऊ लागले. जेव्हा आम्ही काऊच सर्फिंगसाठी इंटरनेटवर घर शोधत होतो तेव्हा थोडं आश्चर्य आणि कौतुकही वाटलं. जे ख्राईस्टचर्च मध्ये स्थायिक व्हायला परत येत आहेत अशा माणसांसाठी प्राधान्य दिलं गेलेलं. परत येणाऱ्यांसाठी शहर पायघडया अंथरून स्वागताला तयार होतं. आम्ही ज्या युथ हॉस्टेलला उतरलो ते एक ‘हेरीटेज हाऊस’ होतं. लाकडाची जमीन, प्रशस्त खोल्या आणि एकूण घराचा रुबाब स्पष्ट दिसत होता. हेरीटेज असल्यानं त्या घरात बदल करता येत नव्हते. मात्र आजूबाजूची घरं आपापल्या पद्धतीनं भविष्यातल्या संकटाला तोंड दयायला तयार झाली होती. अनेक ठिकाणी पडझड झालीये तिथं दुरुस्तीचं काम चालू आहे, ज्या इमारती दुरुस्त झाल्या आहेत त्यावर ‘ही इमारत भूकंपाचे धक्के सहन करू शकते’ असं सूचनावजा प्रशस्तिपत्रक बाहेर लावलेलं दिसलं. या अशा प्रकारच्या डोळस सावधगिरीनं आम्ही चकीत होत होतो! भूकंप टाळता येत नाही. तो नैसर्गिक शक्यतेनुसार कधी ना कधीतरी येणारच. भौगोलिक परिस्थिती बदलता येत नाही तर जगणं तरी अधिक सुरक्षित करू यात या भावनेतून सगळेजण झटत होते. जगणं म्हणजे एक आव्हान असेल तर आम्ही त्या आव्हानाला तोंड देऊ शकतो ही वृत्ती जागोजागी रुजलेली. ख्राईस्टचर्चमध्ये राहणारा एक माणूस आम्हाला त्याच्या २०११च्या अनुभवाबद्दल सांगत होता. भूकंप झाला तेव्हा हा माणूस आणि त्याचं कुटुंब तिथंच होतं. ते सुदैवानं सुखरूपपणे त्यातून बाहेर पडले. त्यांच्या घराचंही फार नुकसान झालं नाही. यावर हा माणूस थांबला नाही. आपल्या घराचं बांधकाम कसं झालं, त्याचा पाया कसा भरला गेला हे त्यानं शोधून काढलं. ज्या शेजाऱ्यांची घरं अंशतः कोसळली किंवा त्यांना तडे गेले अशांना त्यानं मदत करायला सुरुवात केली. त्यांची घरंही पुढच्या वेळी सुरक्षित राहावीत म्हणून तो प्रयत्न करायला लागला. हा माणूस कुणी आर्किटेक्ट नव्हता की इंजिनियर नव्हता. पण त्याच्या घराबरोबर शेजारचं घरही सुरक्षित राहावं या तळमळीतून तो स्वतःहून पुढं झाला. एका शहाण्या जाणीवेनं या शहरानं परिस्थिती स्वीकारून त्यात आपल्या गरजेनुसार बदल केले.

न्यूझीलंडमधल्या आत्ताच्या आणि २०११च्या भूकंपाबद्दल फार चर्चाही झाली नाही याचं कारण अतिशय कमी मनुष्यहानी. २०११चा ख्राईस्टचर्च भूकंप ६.३ रिश्टर क्षमतेचा आणि बळी गेले साधारण दोनशे. मालमत्तेचं नुकसान प्रचंड. परत बांधायला साधारण चाळीस अब्ज डॉलरहून अधिक लागतील एवढं. १४ नोव्हेंबरचा धक्का मात्र गंभीर असून नुकसान तुलनेनं कमी झालं. दोन माणसांचा बळी गेला. स्थावर नुकसानभरपाई साधारण २ अब्ज डॉलर. या सगळ्या आकडेवारीतून एक भीषण विरोधाभास समोर उभा राहातो. कारण भारतात किल्लारी, लातूरला झालेल्या अशाच ६.२ रिश्टर स्केलच्या भूकंपात साडेनऊ हजारहून अधिक मनुष्यबळी गेले होते! नुकसान वेगळंच. आपली लढण्याची क्षमता कमी नाही पण माणसांची संख्याच इतकी प्रचंड की अशी हानी अपरिहार्य. ख्राईस्टचर्चच्या लढवय्या वृत्तीबद्दल विचार करताना आपल्या ‘घरातल्या’ भूकंपाचं आकांडतांडव आठवून गेलं.
या शहराच्या रस्त्यावरून फिरत असताना जवळजवळ प्रत्येक ठिकाणी एक खंबीर आशावाद दिसून येत होता. एका सगळ्यात उंच इमारतीवर मोठी प्रकाश-अक्षरं चमकताना दिसायची. ‘एव्हरीथिंग इज गोईंग टू बी ऑलराईट’. ‘इथून पुढं बरं व्हनार’ म्हणतच माणूस आजचा दिवस ढकलतो. न्यूझीलंडला खरं तर काय कमी आहे? माणसांची संख्या तुरळक, स्वच्छ हवा, शुध्द पाणी, मुबलक अन्न. स्वर्गाहून चारच बोटं खाली! मात्र एखादा शाप असावा तसा भूगर्भ मात्र अस्थिर, अस्वस्थ आणि धोकेबाज. त्याला इलाजही नाही. जे आहे त्याची जाणीव ठेऊन न्यूझीलंड पुढं जात राहणार आणि म्हणत राहणार ‘‘एव्हरीथिंग इज गोईंग टू बी ऑलराईट’.

vachak.vishesh@gmail.com / rtw@sandeepachetan.com
छायाचित्र : संदीपा आणि चेतन शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार