03 लीबेर्दार्ज म्हणजे – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

Japanese Market at Liberade, São Paulo, Brazil

आम्ही स्टीव्हच्या घरात बसून पाऊस पाहतोय. आमची sandeepachetan.com ही वेबसाईट अपडेट करतोय. पाऊस जरा अकाळीच आलेला. इथे मात्र त्याचं स्वागत होतंय. साओपावलो मध्ये गेल्या साठ वर्षांत पहिल्यांदाच दुष्काळसदृश स्थिती आहे. हा पाऊस थोडा दिलासा देऊन जाईल. इथे येऊन जवळजवळ एक आठवडा झालाय. नियोजनानुसार आम्ही बाहेर पडायला पाहिजे होतं. पण ठरवू तसं सगळं कसं होईल. म्हणून आम्ही थोडं (Liberdade) लीबेर्दार्ज घ्यायचं ठरवलं. हे ब्राझिलचं राष्ट्रीय ड्रिंक नाही! लीबेर्दार्ज म्हणजे स्वातंत्र्य. मनाप्रमाणं वागायचं, काहीही न पाहता घरात बसून निवांत खात-पित गप्पा मारण्याचं, आणि स्टीव्हचे रेन हार्वेस्टिंगचे प्रयोग पाहाण्याचं पण स्वातंत्र्य. ह्या गप्पांमधून तेरेसाची ओळख झाली. स्टीव्हकडे ती पेईंगगेस्ट म्हणून राहते. पत्रकार आहे. दीड दोन वर्षं साओपावलोत भटकलेली! आमचे डोळे चमकू लागले. बोलता बोलता लाडीगोडी लावून आम्ही तिला आमच्याबरोबर येण्यासाठी राजी केलं.

कुठल्याही शहराचा स्वभाव लक्षात घ्यायला कुणातरी तरबेज स्थानिकाचं बोट धरून निघावं. हल्ली गुगलमुळे सगळं सहज झालंय. पण गुगल तुमच्याशी बोलत नाही, गोष्टी सांगत नाही, आपल्या इच्छित स्थळी नेणारी एखादी चिंचोळी गल्ली दाखवत नाही. म्हणूनच ताजमहालच्या मागे असणारं ‘बडे मिया’ गुगल दाखवू शकतं पण तिथे गेल्यावर हसऱ्या चेहऱ्यानं ओळख देणारा पोऱ्या कबाबची लज्जत अजून वाढवतो. तेरेसा उत्तरेकडच्या एका राज्यातून कामासाठी इथे आलीये पण आमच्यासाठी ती स्थानिकच. कुठे फिरायचं ह्याचं ‘गायडेड टूर’मध्ये नसलेलं स्वातंत्र्य आम्हाला होतं. एखादया सर्वसामान्य नागरिकासारखे म्हणूनच आम्ही चक्क मंडईत गेलो. मेह्कादो मुनिसिपाल ही इथली अजस्त्र मंडई. फळं आणि भाज्यांचे अनेक वेगवेगळे विभाग. स्थानिक ताजी फळं, अॅमेझॉनमधली फळं, ह्याबरोबरच मसाले, अरबी सुकामेवा, इटालियन ऑलिव्ह्ज, मेक्सिकन ‘पेपर’ अशी रेलचेल होती. गच्च भरलेला, सुरेख मांडलेला फळांचा गाळा बघण्यासारखं दुसरं सुख नाही. संत्री(लारनजा), सफरचंदं(मास्स), पपया(माम्माओ) आणि आंबे(मंगा). आता हे पोर्तुगीजचं ज्ञान इथंच ‘थांबे’! फळांची बहुतेक नावं ‘म’नं सुरु होणारी. दुकानदारांनी चव म्हणून दिलेली फळाची फोड तोंडात टाकत आम्ही ही ‘म ’ची बाराखडी मनातल्या मनात घोकत होतो. त्यात पोर्तुगीज भाषेत काजूला काजूच म्हणतात आणि बटाटयाला बटाटाच म्हणतात ह्याचं सुप्त समाधान होतं!

Mercado Municipale, Sao Paulo, Brazil

इथे अजून एक विलक्षण वसाहत आहे, जपान बाहेरची सर्वात मोठी जपानी लोकवस्ती. रविवारी इथे मोठ्ठा बाजार भरतो. हस्तकला, सिरॅमिकच्या असंख्य जपानी वस्तू पाहताना क्षणभर आम्ही ब्राझीलमध्ये आहोत ह्याचाच विसर पडला. गंमत म्हणजे एक आफ्रिकन बाई त्या जपानी बाजारात बसून भारतीय गणपतीची मूर्ती एका फ्रेंच पर्यटकाला विकत होती! भूमी ब्राझीलची आणि मूर्ती बहुधा ‘मेड इन चायना’ असणार. जग किती सपाट होत चाललंय ह्याची कल्पना आली. गणपतीवरून मोदकाची आणि त्यावरून भुकेची आठवण झाली आणि आम्ही तिथेच मिळणाऱ्या नूडल्सवर ताव मारला. कोबी, गाजर, ब्रोकोली आणि मटार घालून केलेली एक चटपटीत डिश.

Japanese Market at Liberade, São Paulo, Brazil

Kids watching sande art at Japanese Market, Sao Paulo, Brazil

Japanese Market at Liberade, São Paulo, Brazil

डाऊनटाऊन एक अनुभव

São Paulo foundation square, Brazilडाऊनटाऊन हा शहराचा प्रेक्षणीय भाग. आपल्या दक्षिण मुंबईसारखा. कुलाबा, नरीमन, फोर्ट ते गेला बाजार दादर पर्यंतचा. ह्या भागांना इथे सेन्ट्रो म्हणून ओळखतात. ऐतिहासिक महत्व असलेल्या आणि वास्तुकौशल्यानं नटलेल्या इमारती हे ह्याचं वैशिष्टय. अनेक मोठमोठया कंपन्यांची ऑफिसेस देखील इथे आपलं अस्तित्व दाखवत असतात. आम्ही तेरेसाबरोबर डाऊनटाऊनला गेलो तेव्हा वीकेंडमुळे नेहेमीची गर्दी नव्हती. पर्यटकांचे जथे इकडून तिकडे फिरताना, गाईड्स माहिती देताना दिसत होते. काही जण सायकलवरुन फेऱ्या मारताना दिसले तर काही रोलर ब्लेड घेऊन स्केटिंग करत होते. एकदम मुंबई बांद्रा कुर्ला कॉम्प्लेक्सचा हजार खडडयांचा केविलवाणा सायकल ट्रॅक आठवला आणि हसू फुटलं. बेदम गर्दीच्या वेळी ह्या सायकल ट्रॅकमधून दुचाक्या दामटवता येतात. योजना अप्रतिम पण त्याचा बोजवारा ठरलेला. आम्ही आमची स्वतंत्र वाट धरली. पर्यटन विभागाकडून इथे पर्यटकांसाठी अप्रतिम नकाशे उपलब्ध करून दिले जातात. मध्ये भेटीयोग्य स्थळं ‘हायलाईट’ केलेली असतात. ह्याशिवाय अजून सोपा मार्ग म्हणजे फक्त रहदारीच्या सिग्नलकडे पाहाणे! सिग्नलचे दिवे एखादया स्मारकाच्या किंवा प्रेक्षणीय स्थळाच्या आकाराचे असतात. (म्हणजे एखादया चौकात उजवीकडे वळलात की गेटवे ऑफ इंडिया असेल तर हिरवा दिवा गेट्वेच्या आकाराचा असेल. तो पाहा आणि उजवीकडे वळा.) संग्रहालय, पार्क ह्याबरोबरच जुन्या आणि नव्या वास्तुशास्त्राचे उत्तम नमुने पाहण्यात आले. सगळ्यावर गॉथिक युरोपियन शैलीची खोल छाप. फ्रेंच आणि अर्थातच पोर्तुगीज आर्किटेक्ट नावांचा भरणा. ब्रिटीश, व्हिक्टोरियन शैलीचा अभावच. आपलं फोर्टात गुंतलेलं मन उगाच ओळखीच्या खुणा शोधतं. आधुनिक ब्राझीली वास्तुशास्त्राचे जनक म्हणून ऑस्कर निएमार ह्यांचं नाव आघाडीवर आहे. सरळ रेषांऐवजी नागमोडी रेषा आणि आयताऐवजी गोल आकार सराईतपणे वापरून बांधकामकलेला नवीन स्वरूप देणारा कलाकार. किती तरी वेळ आम्ही त्या रस्त्यांवरून आम्ही भटकत राहिलो.

चर्च आणि बरंच काही

São Paulo Cathedral, Sao Paulo, Brazilसाओपावलोमध्ये कोपऱ्या कोपऱ्यावर चर्चेस आहेत. छोटयाशा कामचलाऊ चर्चपासून तब्बल आठ हजार माणसं एकत्र बसून त्या सर्वशक्तिमान ईश्वराची करुणा भाकतील इतक्या मोठया चर्चपर्यंत. रोज कोणत्या ना कोणत्या चर्चला भेट देतच होतो. मुंबईत असताना इतक्या वेळा मंदिरात गेल्याचं काही आठवत नाही! कुठल्याही प्रार्थनास्थळापाशी जाऊन तिथली माणसं पाहावीत. नतमस्तक झालेली, श्रध्देनं ओतप्रोत भरलेली, आपापली गाऱ्हाणी मूकपणे मांडणारी. कॅथेड्रल मेट्रोपोलिटाना दे साओपावलो हे इथलं सर्वात जुनं आणि प्रशस्त चर्च.
São Paulo Cathedral, Brazilतिथली काचेत घडवलेली पेंटिंग्ज, कोरीवकाम, घुमटावरचं नक्षीकाम केवळ थक्क करून सोडतं. प्रार्थना करणारे शांत बसले होते आणि आमच्यासारखे इतर अनेक भटके काय पाहू काय नको म्हणत डोळ्यांत आणि कॅमेरात सगळं साठवून घेत होते. नुकत्याच जन्मलेल्या एका तान्ह्याचा बाप्तिस्मा बघत असताना अचानक मागच्या काही रांगांकडे लक्ष गेलं. काही रस्त्यावर राहणारे लोक मुकाटयानं बसून होते. आपापलं पाठीवरचं बिऱ्हाड घेऊन देवाच्याच घरी आश्रयाला आले होते. एका मोठया प्लॅस्टिकच्या पिशवीत किंवा छोटया ढकलगाडीत सगळा संसार. फुटपाथवर रात्री पथारी पसरणारे हे लोक. राहायची जागा नाही. कुठे जाणार? ह्याशिवाय दुसरं उत्तम स्थान नाही. मग त्यासाठी देवाची महती थोडी ऐकली तर कुठे बिघडलं? तिथले पांढरपेशेही त्यांच्याशी प्रेमानं वागताना पहिले. थोडी का होईना येशूची करुणा झिरपत त्यांच्यापर्यंत पोहोचली आहे ह्याची जाणीव होऊन समाधान वाटलं. त्याचवेळी वाटलं गरिबांना कसला धर्म. रोजच्या पावाचा तुकडा हाच त्यांचा धर्म. ज्यांनी तो दिला तो मोठा! सेंट ऑगस्टीन चर्चबाहेरचं वातावरण तर एकदम भारलेलं होतं. शुभ्र पोशाखात चर्चच्या दारासमोर उभे असलेले धर्मोपदेशक आणि त्यांच्या समोर याचकांची भली मोठी रांग. आपले प्रश्न सोडवायला, बोलायला, आणि आशीर्वादाला आलेले भक्त. सेंट अँन्थनी चर्च मात्र इथल्या तरुण वर्गात फारच लोकप्रिय असावं. ह्या संताच्या आशीर्वादानं लग्न ठरतात म्हणे! असेलही खरं, कारण त्या रविवारी तिथे तरुण मुलींची संख्या लक्षणीय होती!

St. Anthony Church, São Paulo, Brazilचर्चच्या ह्या वातावरणातून बाहेर पडून आम्ही इबिरापुएरा पार्कला गेलो. साओपावलोची भेट ह्याशिवाय अपूर्ण आहे. स्मारकं, इमारती, संग्रहालयं ह्यांनी ही पार्क फुलून आली आहे. आम्ही इथे ‘ब्लू कॉन्सर्ट’ ऐकण्यासाठी गेलो होतो. खुली थंड हवा, गिटारची झिंग आणणारी हार्मनी, सेर्व्हेजा, सेर्व्हेजा (बियर) म्हणून फिरत्या विक्रेत्यांच्या आरोळ्या आणि रविवारची ती धुंद संध्याकाळ. ब्राझील संस्कृतीचा कवडसा दिसू लागला होता. आम्ही त्यात डोकावत होतो.
Blues concert, São Paulo, Brazilआमच्या दोन तीन दिवसांच्या स्वातंत्र्यानं आम्हाला ह्या देशाच्या थोडं अजून जवळ आणलं. एखादया सामान्य ब्राझिली नागरिकासारखे अनुभव घेत असताना त्या संध्याकाळी आमच्या लक्षात आलं की आता आपला इथला शेर संपला. मन भरून आलं. आता पुढे जायचं. अजून कुठेतरी. स्टीव्ह, पॅट्रीशिया, ल्युआना आणि तेरेसा ह्या सगळ्यांचा निरोप घेऊन रिओ डी जनिरो ला जाणाऱ्या गाडीत जाऊन बसलो. ह्या मनाच्या स्वातंत्र्यानं आम्हाला ब्राझीलला आणून सोडलं होतं. त्याच ओढीनं नवीन प्रदेश पाहायला, नवे अनुभव घ्यायला पुढे निघालो होतो. गाडीतून एकदा वेगानं मागे जाणाऱ्या साओपावलो कडे पाहिलं आणि मनात विचार आला व्हिवा ए लीबेर्दार्ज-स्वातंत्र्य चिरायू होवो!

ईमेल : rtw@sandeepachetan.com
शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार

This was originally published in the RTW series.