25 सोनेरी सापाच्या पाठीवरून – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

तुम्ही कधी अॅमेझॉनच्या पात्रावरुन विमानानं गेलात तर तुम्हाला एक लांबलचक सोनेरी साप संथपणे हिरवे वळसे घालत चाललेला दिसेल. अॅमेझॉन नदी वरून तशीच दिसते म्हणे! त्याच सोनेरी सापाच्या पाठीवरून आम्ही नागमोडी वळणांनी पुढे निघालो होतो. बोटीचा प्रवास, तोही तीन दिवस. थोडी सोय थोडी गैरसोय. सोबतीला मागे आणि पुढे अॅमेझॉनचं लालभडक गूढ पाणी. आजूबाजूला काठापासून नजर जाईल तिथपर्यंत पसरलेलं ते हिरवंगार वर्षावन! दुसरं काही नाही.

आम्ही जगातल्या सर्वांत मोठया नद्यांपैकी एकातून प्रवास करत होतो. पेरूमधील अरिकीपा ह्या अँडीज पर्वतातल्या ‘स्थाना’पासून अॅमेझॉनचा उगम धरला जातो. तिथून निघालेली ही विशाल नदी साधारण ७००० किलोमीटरचा पल्ला पार करत ब्राझीलमधल्या बेलेम ह्या ठिकाणी अटलांटिकमध्ये विलीन होते. ह्या नदीचं अरण्य साम्राज्य दक्षिण अमेरिकेच्या चक्क आठ देशात पसरलेलं आहे. काही ठिकाणंच अशी असतात की त्यापुढे आपल्या नगण्य अस्तित्वाची जाणीव अजूनच तीव्र होते! ह्या अशा विस्तीर्ण प्रदेशाच्या गाभ्यात आम्ही निघालो होतो.
युरीमागुआस मागे पडलं. इंजिनाचा एकसुरी आवाज भरून राहिला होता. बाकी सगळं शांत निवांत. शांतता बोलायला लागली होती. उन्हानं तलखी होत होती. संध्याकाळ जवळ आली तशी वेगानं हवा सुरेख होत गेली. मंद मंद वारा वाहू लागला. आम्ही लहान मुलासारखे बोटीच्या कठडयाला चिकटलो होतो. कधीच न पाहिलेल्या रस्त्याविषयी लहानपणी जी अनावर उत्सुकता असते ना? तशीच उत्सुकता आमच्या मनात तुडुंब भरली होती. आता काय दिसेल, नवीन काही सापडेल का? हा प्रवास फार नवलाईचा. पुन्हा कधी न मिळणारा. जेवढं पाहाता येईल तेवढं पाहून घेऊन त्या दृश्यात विरघळून जायला बघत होतो. आता पुढचे तीन दिवस आम्ही आणि ही हिरवाई, ही थंड हवा, आम्ही खरोखर अॅमेझॉन नदीपात्रात आहोत… हा विचार झोपायच्या आधी शेवटचा होता! हलती हवा, हलते झोपाळे आणि हलते विचार ह्यांनी रात्री कधी झोपेत हरवलो कळलंच नाही!

एका कर्कश्श भोंग्याच्या आवाजानं दचकून सकाळी जाग आली. अॅमेझॉनचं अरण्य कधीच जागं झालं होतं. आमचा खलाशी ‘कंडक्टर’ मोठमोठयानं ‘कोमिदा, कोमिदा’ ( म्हणजे जेवण) ओरडत होता. उठून ताजेतवाने होऊन आपापले डबे घेऊन रांगेत उभे राहिलो. आमच्या पावतीवर त्यानं आज काय ‘मेनू’ आहे ते लिहिलं आणि डबे घेऊन आत अदृश्य झाला. ते वाचेपर्यंत तो डबे भरून बाहेर आला आणि आमच्या हातात ठेवले. भाताचा एक मोठा ढीग, (जो खाल्ल्यावर त्याला भात म्हणणं जड गेलं!) चिकनचा एक तुकडा, उकडलेले बटाटे, तांबूस रस्सा असलेली उसळ आणि उकडलेलं केळं! इतक्या सकाळीच ‘मम्मं’चा विषय संपून गेला आणि काहीही करायला नसल्यानं आम्ही दणकून गप्पा हाणायला लागलो. तुम्ही कुठून आलात, कुठे निघालात, काय मजा आली,.. असं! आम्ही सगळे प्रवास हा विषय गंभीरपणे घेणारे होतो. नाहीतर अशा पाणरस्त्यावर एकत्र आलो नसतो! मग प्रवासकथा बाहेर निघाल्या. पुढे चाललेली बोट आणि त्यावरून वाहणाऱ्या गोष्टी. अगदी सुरस आणि चमत्कारिक! सगळ्यांच्या बोलण्यातून एकच समान धागा दिसून येत होता. अशा प्रवासात, स्थळांचा शोध घेता घेता, त्यातून आपला अर्थ काढता काढता आपण स्वतःच स्वतःला नव्यानं सापडतो. रस्ते आपल्याला नवी जादू दाखवतात आणि मनाचा कोतेपणा अलगद शोषून घेतात आणि मन खुलं होतं. वेळेचं गणित विसरून आम्ही त्या रस्त्यावर नव्यानं रंगून गेलो!

साधारण चार वाजले असतील आणि पुन्हा सकाळचा कर्कश्श भोंगा ऐकू आला. आम्हाला वाटलं चहाला बोलावतायत. चौकशी केली तेव्हा कळलं की तो रात्रीच्या जेवणाचा भोंगा होता. हे जैनांच्याही वरताण होतं! ‘अडला भुकेला प्रवासी आचाऱ्याचे पाय धरी’ ह्या ‘नव्या’ म्हणीला अनुसरून पुन्हा त्याच भयाण भाताचे आणि चिकनचे डबे भरून घेऊन आलो! एव्हाना आजूबाजूचं जंगल जिवंत झालेलं दिसून येत होतं. पक्षी संध्याकाळचे घरटयात परतत होते, त्यांचे थवेच्या थवे डोक्यावरून उडत जात होते. सगळा आसमंत पक्ष्यांच्या कलकलाटानं भरलेला. फार मोहक वेळ होती ती. ‘आत्म्या’ला गूढ हाक देणारी. इथून पुढे खोल खोल अशा काही जमाती राहतात त्या म्हणे अजूनही आपल्या संपर्कात आलेल्या नाहीत! उगीचच त्या आदिम मानवांच्या सरळ संथ जगण्याचा विचार त्या तरल वेळेवर तरंगत राहिला. त्यात भर म्हणून की काय सूर्य अस्ताला निघाला आणि सोनेरी, गुलाबी, जांभळ्या रंगांचा उत्सवच आकाशात रंगला! आम्ही पाहात राहिलो. अचानक पाण्यात हालचाल दिसली. अॅमेझॉनचे सुप्रसिद्ध गुलाबी डॉल्फिन माना उंचावून आमच्याकडे पाहून घेत होते! फार गोंडस दिसणारे हे गुलाबी डॉल्फिन जोडीनं राहतात. हे शक्यतो दिसत नाहीत. आत्ताचा मोसम कमी पाण्याचा असल्यानं आम्हाला मात्र काही वेळा ह्याचं दर्शन झालं. (आणि आम्हालाही पाणी बघण्याशिवाय दुसरं काहीही काम नव्हतं! म्हणूनही दिसले असतील) आम्ही कोरडया हंगामात प्रवास करत असल्यानं किडे आणि डासांचा त्रास तुलनेनं कमी होता. बोटीच्या कडांना असेलेलं टार्पोलिन रात्री मच्छरदाणीसारखं बोटीच्या त्या सगळ्या मजल्यावरून ओढलं जायचं, त्यामुळेही झोपणं बरंच सुसह्य व्हायचं. तरी खबरदारीचा उपाय म्हणून आम्ही अंगाला भरपूर क्रीम चोपडूनच झोपी जायचो.

नंतरच्या दिवशी आमचा पहिला नाश्ता आम्हाला मिळाला. ते ओटस् होते असं आचाऱ्याचं म्हणणं होतं! आम्ही मुकाटपणे ते तोंडाला लावून प्यायलो आणि चवीला म्हणून आमच्याकडे असलेल्या दूध, चॉकलेट्स आणि सफरचंदांकडे मोर्चा वळवला. इथे आंघोळीचीही सोय होती. चिखलाच्या रंगाचं नदीचं पाणी मोटर लावून एका बाथरूममध्ये आणून दिलं होतं. आंघोळ करणं ‘ऑप्शनल’ होतं! नदीच्या पाण्याची पातळी बरीच खालावली होती. आमचे खलाशी मधूनच उंच बांबू पाण्यात बुडवून खोलीचा अंदाज घेत होते. आटलेल्या पात्रामुळे काठावरची घरं आमच्यापासून दूर भासत होती. पावसाळी महिन्यांचा अंदाज घेऊन ती घरं बांधण्यात आली होती.

काठावरच्या लोकांचं जगणं एकदम साधं. छोटा शेततुकडा. त्यात गरजेपुरतं पिकवलं की झालं. काही कोंबडया, एखाददुसरी गाय, पाम आणि केळ्यांची झाडं. पाम वृक्षाच्या झावळ्यांच्या छोटया छोटया झोपडया मधूनच दिसत होत्या. त्याला गाव काय वाडी म्हणणंही जीवावर आलं असतं. अगदी दोन किंवा तीन घरं. तिथून पुढे काहीही नाही. नंतर बऱ्याच अंतरावर पुन्हा तसंच. ह्या माणसांच्या धीराचं पहिल्यांदा कौतुक वाटलं. विचार केल्यावर लक्षात आलं की ह्याशिवाय ‘जगणं’ कसं असतं त्यांना माहीतच नाही! ते जगतात. ह्यांच्या पाठीशी अगदी पाच मिनिटावर ते आदिम अरण्य उभं. इतकं खोल की जमिनीवर सूर्यकिरण पोहोचत नाहीत. वाट सापडायला दिवसा दिवा घेऊन जावं लागेल. पण माणसं जगतात! त्यांना छोटया गरजा भागवायला मग आम्ही चाललो होतो तसल्या बोटी सामान लादून घेऊन येतात. त्या सुद्धा रोज नाहीत, दोनेक आठवडयांनी कधीतरी. त्यांच्याकडून गरजेपुरतं घेतलं की विषय संपला. पाठीशी जंगल आणि पोटाशी धरणारी जीवनदात्री नदी. आपल्या शहरी आयुष्यात जास्तीत जास्त मिळवण्याच्या कधीकधी व्यर्थ वाटणाऱ्या धडपडीला दिलेलं हे सोपं उत्तर होतं. नदीचा प्रवास चालूच राहिला आणि माणसाच्या समाधानी आयुष्याचा अर्थ उमगल्यासारखा झाला…

शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार
rtw@sandeepachetan.com

This was originally published in the RTW Series.