20 शहरवाटांची शिकवणी – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

शहरवाटांची शिकवणी

ह्या वाटा कुठं कुठं घेऊन जातात, काय काय दाखवतात. कधी सरळ वागण्यानं मोहून टाकतात, कधी चकवा लावतात, संमोहित करतात कधी, तर कधी पळवून लावतात. आपण मनाच्या ज्या स्थितीत असू तशा वाटा दिसतात. मळलेल्या, धुकाळलेल्या, कधी लख्ख उन्हाळलेल्या. कुणीतरी चालावं म्हणून ‘वाटुली’ पाहणाऱ्या! कुस्कोच्या वाटा आम्हाला अशाच घरगुती आपुलकीच्या दिसू लागल्या. ह्या वाटा शहरात असूनही आपलं स्वतःचं अस्तित्व आणि आब राखून असलेल्या. काही म्हणा, कुस्कोत आल्यावर विचारच संपेनात! नुसती दिवसभराची चक्रं चालूच. गोलगोल विचार करून थकलो आणि आमच्या नेहेमीच्या ‘वाटेला’ लागलो. पाहायच्या वाटेला.

‘ग’च्या बाराखडीतून

आमच्या नेहेमीच्या यशस्वी ‘फ्री वॉकिंग टूर’मध्ये कुस्कोच्या बऱ्याच गोष्टी आवडत गेल्या. ही भटकंती आम्ही चक्क ‘ग’ च्या बाराखडीत मांडू शकलो. गल्ली, गाढव, गिनिपिग आणि गोटे! ग ग ‘गल्ली’चा निघाला! कुस्कोचं सगळं वैभव बाळगत ह्या गल्ल्या इमारतींना विणत विणत दूर कुठंतरी निघून जातात. त्यात शिरल्या शिरल्या एका वेगळ्या जगात आल्यासारखा भास होतो. वळणदार, सरळ, छोटया मोठया नुसत्या गल्ल्या!

ह्या गल्ल्यांमधून आम्हाला निवांत तंगडया पसरून पडलेलं अनौपचारिक शहर दिसलं. उदयोन्मुख कलाकार, संगीतकार इथं राहतात. आपली कला दुकानांतून मांडून ठेवतात. अशाच एका वादकाच्या दुकानात उभे होतो. हा वादक पारंपारिक वाद्यांवर लोकसंगीताच्या धून वाजवत होता. आम्हाला एका बाजूला ठेवलेला एक जबडा दिसला! आम्ही विचारलं तर तो ‘गा’ढवाचा जबडा होता. आता ‘त्या’ गाढवाची इहलोकात असताना संगीतात काही अद्वितीय खासियत होती का ह्याचा पत्ता लागू शकला नाही! हल्लीच्या गाढवी संगीतात हा जबडा फार सुसंगत वाद्य ठरावं. आम्हाला पहिल्यांदा वाटलं मालकानं पाळीव प्राण्याची मरणोत्तर आठवण म्हणून ठेवला असावा. पण एका क्षणी तो जबडा उचलून तो ते वाजवू लागला तेव्हा आम्ही थिजलो! त्या तसल्या वाद्यातून इतका चांगला आवाज निर्माण होऊ शकतो ह्याची स्वप्नातही कल्पना केली नसती.

गल्ल्यांतून निघत निघत सान ब्लास ह्या ‘नेबरहूड’मध्ये पोहोचलो होतो. शहराचं आंतर्राष्ट्रीय स्वरूप लक्षात येत होतं. जुनी ऐसपैस घरं, ताजे केक आणि ब्रेड पुरवणाऱ्या बेकऱ्या, योगासन केंद्रं आणि कॅफेज. एका कॅफेत जाऊन बसलो. मेनू चाळता चाळता एकदम ओळखीचा पदार्थ सापडला. चक्क सामोसा! आम्हाला राहावेना. सामोसा मागवला आणि पहिल्या तुकडयातच त्याची गुणवत्ता लक्षात आली. आचारी महाराज बहुधा सारण घालायचं विसरूनच गेले होते. नुसती कोथिंबीर घालून पोकळ तळलेला सामोसा आम्ही केवळ तो आकारानं सामोशासारखा आहे म्हणून पोटात ढकलला! आजूबाजूला इस्कॉन मंदिराचे साधक आपल्या, जपमाळा धोतीकुर्ता अशा झक्क पोशाखात ब्रेड विकत होते. धर्माचा एक मार्ग पोटातूनही जातो! आमच्या पोटात धर्मोपदेशाऐवजी मात्र तो पोकळ सामोसा पडला.

ही भारतीय कलमं पुष्कळ दिसली तिथं. हिंदी चित्रपट संगीत काही ठिकाणी वाजत होतं, शाहरुख खानचे फोटो मध्येच दिसले. एका हॉटेलवर नागा साधूचा फोटो लावलेला आढळला. आम्ही कुतूहलानं आत शिरलो. भारतीय स्वयंपाकघरातला मसाल्यांचा दरवळ आला. ‘गि’निपिग तंदुरी, लामा टिक्का अशी अस्सल भारतीय वाटणारी नावं मेनूत सापडली. गिनिपिग ह्या पेरूच्या राष्ट्रीय खाद्याला असा भारतीय तडका लागला होता. आता हिंदीत बोलायला मिळणार म्हणून आम्ही खुश. पण झालं भलतंच. मालक निघाला ब्रिटीश. त्यानं भारत काळा की गोरा बघितला नव्हता. (आमच्याकडे बघून तो काळा असावा अशी मनातल्या मनात त्यानं खूणगाठ बांधली असावी!) इंग्लंडमध्ये एका भारतीय रेस्टॉरंट मध्ये काही वर्षं शिकून त्यानं इथं बस्तान बसवलं होतं. ‘पाहावं ते नवलच’ म्हणत बाहेर पडलो.

सान ब्लास एका डोंगरावर वसलेलं आहे. काचांच्या भिंती असलेल्या एका सुरेख बारमध्ये संध्याकाळचे जाऊन बसलो. कुस्कोचे दिवे उजळत होते. प्लाझा दे आर्मास आणि बाजूची चर्चेस प्रकाशात न्हाऊन निघाली होती. वाटलं की गोष्टी बदलतात, इमारती वर्षं पिऊन टाकतात तरी एखादया कहाणीनं सगळा इतिहास जिवंत होतो आणि म्हणतो सगळं आहे तसंच आहे!

साधारण पाचशे वर्षांपूर्वी अँन्डीज पर्वतात राहणाऱ्या क्वेचुआनांचा शेतीवाडीचा प्रश्न इथं येऊन सुटला. ते जेव्हा सुपीक जमिनींच्या शोधात इथं आले तेव्हा इथल्या तिवानाकु जमातीच्या त्यांच्या संकरातून इन्का संस्कृतीची सकस बीजं पेरली गेली. क्वेचुआ लढवय्ये तर तिवानाकु शेतीशास्त्रात अत्यंत प्रगत. इन्का संकृती म्हणूनच एवढी सामर्थ्यवान ठरली.
ह्या सामर्थ्याचं प्रतिबिंब कुस्कोतल्या ऐतिहासिक इमारतींतही पडलेलं दिसतं. इथले ‘गो’टेही एकदम वैशिष्टयपूर्ण! कुठल्याही गिलाव्याशिवाय, माती सिमेंटशिवाय कुस्कोच्या पुराण्या इमारती आजही भक्कम उभ्या आहेत. ह्याचं कारण, आकाराच्या आवश्यकतेनुसार कोरून एकमेकांत घट्ट बसवलेले हे कठीण दगड. अतिशय आकर्षक दिसणारी घडीव बांधणी. आपण मेकॅनोचे तुकडे एकमेकांत अडकवून आकार तयार करतो ना, तसं. फक्त इथे आकार ठरीव नाही. जशी आपली आवश्यकता असेल तसे कारागीरांनी कोरून लावलेले दगड. एका ठिकाणी तर चक्क बारा कोन असलेला दगडही आम्ही पहिला. खरोखर थक्क करून सोडणारी हे वास्तुशिल्पं.

संस्कृतीचा आधुनिक ‘धागा’

कुस्कोपासून काही अंतरावर असलेल्या ‘साक्सेह्युमान’ (‘सेक्सी वूमन’ म्हणून प्रसिद्ध असलेला हा भाग. पण ह्या सुखलोलुप स्त्रीचं नखही आम्हाला दिसलं नाही!) भागात अशा वास्तुशास्त्रानं नटलेल्या तब्बल बारा फुटापर्यंतच्या दगडी भिंती अगदी अचंबित करतात. शहरात आलेल्या भूकंपांपासून अनेक वर्षं ह्या इमारती म्हणूनच तग धरून राहिल्या आहेत.
जवळच असलेल्या एका हातमागाच्या सहकारी दुकानात येऊन पोहोचलो. आमचं लोकरीचं शिक्षण सुरु झालं. ती अगदी तलम मुलायम लोकर हातात घेऊन पाहात होतो. ह्या लोकरीला ‘बेबी अलापाका’ म्हणतात. म्हणजे पूर्ण वाढ झालेल्या अलापाका प्राण्याची पहिल्यांदाच काढलेली लोकर. (बेबी शब्दाचा लहान असण्याशी काही सबंध नाही.) साध्या लोकरीहून किमान हजारपट महाग! आम्ही लगेच ठेवून दिली! वनस्पतींपासून तयार होणारे चमकदार रंग, ठसे आणि विणायची पद्धत, सगळं पारंपरिक, आम्ही जणू काहीशे वर्षं मागे जाऊन ही कला बघत होतो. बरं हा भाग शहरापासून फार तर पंधरा मिनिटांवर. निघता निघता ‘लॉरा म्युझियम’ अशी पाटी दिसली. काय आहे ते पाटीवरून कळत नव्हतं म्हणून डोकावलो. मॅक्सिमो लॉरा ह्या पेरूतील मोठया कलावंताचं ते संग्रहालय आणि विक्रीकेंद्र होतं. भरतकामाचा हा बादशहा. नाजूक धाग्यांनी विणलेलं ते भरतकाम म्हणजे काळाच्या ओघात टिकून असलेल्या क्वेचुआ इतिहासाची कथाचिन्हंच होती; बाई आणि पुरुष, त्यांचं पंचमहाभूतांशी नातं, सूर्य, चंद्र यांच्या कथा सांगणारी… दुरून पाहताना पेंटिंगच वाटेल इतक्या सफाईनं भरलेली. भिंतीच्या भिंती त्या कलेनं भरून गेल्या होत्या.

नंतर असं कळलं की पेरू सरकारनं मॅक्सिमो लॉराला राष्ट्रीय कलाप्रतीक म्हणून राजमान्यता दिली आहे. हा मनस्वी कलावंत आपल्या ऐतिहासिक कलेचं जतन संगोपन तर करतोच पण नवीन कलाकारांना प्रशिक्षण देऊन त्याचं संवर्धनही करतो. त्या संग्रहालयात एका काम चाललेलं होतं. एक कलाकार स्वतःतच गढून आपली सुईदोरा सराईतपणे चालवत होता. काही वेळ त्याच्या हातांची सुबक हालचाल पाहात उभे राहिलो.

मनात एकदम विचार येऊन गेला. अवजड दगड असो वा नाजूक धागा, चिंचोळी गल्ली असो वा ऐसपैस सोपा, संस्कृती कुठल्या रूपातून झिरपत पुढं जाईल सांगता येत नाही!

vachak.vishesh@gmail.com / rtw@sandeepachetan.com

छायाचित्र : संदीपा आणि चेतन
शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार
Photos: http://photos.sandeepachetan.com/keyword/Article20/