27 पाहावं ते नवलच! – राउंड द वर्ल्ड- एक विश्व वारी

भल्या सकाळची वेळ. नवा गडी नवं राज्य असल्यासारखं आम्ही आपले भोज्जे बदलतोय. नवीन टूर कंपनी, त्याच्यासोबत येणारे नवीन गडी, आणि त्या अरण्याच्या अफाट राज्यात नेणारा आमचा मार्गदर्शक वेलेस्डे. (खरं तर गाईडचं नाव ‘वेल सेड’ हवं पण थोडक्यात मात्रा चुकली आणि वेलेस्डे झालं!) आम्ही पहिल्यांदाच अॅमेझॉनच्या जमिनीवर भटकंतीला निघालो होतो. इथून पुढे चारेक दिवस हिरवागार रंग आणि काय पाहायला मिळणार ह्याची उतू जाणारी उत्सुकता. वेलेस्डे आम्हाला म्हणत होता, ‘इथून पुढे तुमचा दिवस, खाणं आणि जगणं ‘टिपिकल’ अॅमेझॉनियन असेल’! म्हणालो पाहू तरी कसं असतं ते?

नाने बंदरावरून भटकंतीची सुरुवात झाली. इथून बोटीनं थोडया आतवर गेलं की आमची राहायची व्यवस्था करण्यात आली होती. तिकडे जाऊन आधी पथारीची व्यवस्था लावायची होती. तिकडे जायला निघालो तेव्हा सकाळचा बाजार भरला होता. मुख्य विक्री माशांची. त्याबरोबर चक्क कासवाची अंडी आणि छोटया मगरींचं मांसही विकायला होतं! इथून पुढे काय काय बघायला मिळणार ह्याची झलकच होती ती. अचानक मोठया भांडयांमध्ये भरभरून लठ्ठ आळ्या ठेवलेल्या दिसल्या. आता ह्याचा काय उपयोग असा विचार मनात येतो न येतो तो त्याच आळ्या एका सळईला टोचून कोळशावर कबाबसारख्या भाजल्या जाताना दिसल्या आणि आम्ही थंड झालो! ह्या लठ्ठंभारती आळयांना ‘सुरी वर्म्स’ म्हणतात. आगुआजे नावाच्या पामवृक्षाच्या खोडात त्या सापडतात म्हणे. खाण्याच्या सोवळ्याचं बंधन आम्ही केव्हाच झुगारून दिलं आहे. त्यामुळे हे नको हे हवं असल्या जुलमी मर्यादा खूप मागे पडल्या आहेत. त्यात असं काही नवलाचं पाहिलं की आमची पावलं लगेच तिकडे वळतात. सुरी असं नाव असलेल्या ह्या खाद्यात सुरीचे कसलेही गुणधर्म नव्हते. बाहेरून एकदम कुरकुरीत आणि आतून रसरशीत मऊ! ‘वरलिया रंगा’त मात्र हा ‘सुरी’ मार खातो. जरा विचित्र दिसतो पण ‘पाक दिलानं’ सेवन केला असता एकदम दाद घेऊन जातो.

नाने मधून दोन वेळा बोट बदलत जवळच्याच एका छोटया गावात जाऊन पोहोचलो. आत्तापर्यंत नुसती छोटी छोटी खेडी, वाडया नदीकाठावरून पाहात होतो. आता तसल्याच एका खेडयात आम्ही राहणार होतो. थोडया उंचावर पावसाळी मौसमाचा विचार करून बांधलेली घरं. घराच्या तळाचा रंग उडाला होता ती पावसाच्या पाण्याची पातळी होती. लाकडाची घरं आणि पामच्या झावळ्यांची छपरं! सगळी गंमत. येऊन जरा टेकतो तेवढयात वेलेस्डे घाईघाईनं आला आणि म्हणाला, ‘चला, चला लवकर.’ आम्ही सगळे त्याच्या मागे गेलो. पाहातो तो बाहेरच्या लाकडी व्हरांडयाच्या तुळईवरुन एक हिरवागार साप निवांतपणे चालला होता. एरवी आपल्याकडे असं दृश्य बघून जो कोलाहल झाला असता तसा थोडा इथंही झाला. सगळे त्याच्या आजूबाजूला विखुरले गेले. त्यानं आमची अजिबात दखल घेतली नाही. आम्ही त्याच्या राज्यात होतो. मात्र चेतननं जेव्हा कॅमेरा त्याच्यावर रोखला तेव्हा तो सावध झाला आणि एकदम निम्माअर्धा जमिनीला समांतर होत स्थिर झाला! ही वेळ साधून वेलेस्डेनं अलगद काठीनं उचलून त्याला बाहेर सोडून दिला.

पुढचे काही दिवस उभ्या आडव्या, धावणाऱ्या, चालणाऱ्या आणि सरपटणाऱ्या जनावरांच्या सान्निध्यात जाणार हे स्पष्ट झालं. त्याच्या सोबतीला असंख्य प्रकारचे किडे आणि डासही होते! त्यात परत कासावीस करणारी गरम हवा! ह्या सगळ्या प्रतिकूल परिस्थितीत एकच गोष्ट आनंदाची होती. ती गोष्ट म्हणजे आम्ही हे पहिल्यांदा पाहतोय आणि परत पुढे कधी पाहू माहीत नाही. आम्ही चक्क अॅमेझॉनमध्ये आहोत ही भावना.

गमबूटशिवाय बाहेर पडायचं नाही हा इथला अलिखित नियम असल्यासारखाच आहे. पहिल्यांदा तोल जात होता, नंतर सवय झाली. अॅमेझॉनमध्ये अनेक प्रकारचे प्राणी आहेत. सर्व्हायव्हल ऑफ द फिटेस्ट ह्या न्यायानं जंगल त्यांच्याशी वागतं. काही प्राणी सुदैवी ठरतात तर काही प्राणाला मुकतात, त्यांची पिल्लं अनाथ होतात. काही जखमी होतात. अशा सगळ्या प्राण्यांना परत जंगलाचा भाग बनवण्यासाठी माणूस ह्या जंगलात अथक प्रयत्न करतो. तो त्यांना सांभाळतो, प्रेम लावतो आणि वेळ आली की अलगद हिरवळीवर सोडून देतो. इथली प्राणी सेवाकेंद्रं म्हणजे माणुसकीचा एक अगम्य झरा आहे! आमच्यासारख्या भटक्यांना मात्र सहसा जंगलात खोलवर गेल्याशिवाय न आढळणारे प्राणी ह्या सेवाकेंद्रांमुळे सहज पाहाता येतात. अशाच एका सेवाकेंद्राला भेट दिली. गेल्या गेल्या काही छोटी लाल माकडं येऊन आम्हाला बिलगली. खांदयावर डोक्यावर चढून आमच्याकडे काय आहे तपासू लागली. तिथून पुढं थोडया अंतरावर झाडावरून अगदी हळूहळू चाललेला एक प्राणी दिसला. हे स्लॉथ अस्वल होतं. हा पठ्ठया आपल्या साधारण तीस वर्षांच्या जगण्यात रोजचे जवळजवळ अठरा तास झोपून असतो म्हणे. त्याच्या ह्या बिन-महत्वाकांक्षी स्वभावाचा फार हेवा वाटला! किंवा त्याची स्वतःचीही अशी एखादी ईर्षा असेल की, ‘शेजारच्या झाडावरचा स्लॉथ काल एकोणीस तास झोपला, आता मला आज काहीतरी करायला हवं!’ हे स्लॉथ आपल्या शरीररचनेमुळे जवळजवळ कधीच जमिनीवर पाय ठेवत नाहीत. सगळं जगणं झाडावर. चेतननं तर भारावून जाऊन त्या कुंभकर्णाला कडेवर पण घेतलं!

हे कमी झालं म्हणून की काय पुढचं आकर्षण आम्हाला सपशेल आडवं करून गेलं. तिथला मार्गदर्शक आम्हाला एका डबक्याच्या काठावर घेऊन गेला. त्या डबक्यात त्यानं हात घातला. आम्ही उत्सुकतेनं पाहातोय; म्हणलं एखादा गरगरीत बेडूक काढून दाखवेल. ह्या ‘बाबाजी’नं हात घालून चक्क आठ-नऊ फुटांचं एक मांडीएवढया जाडीचं अजगर बाहेर काढलं! आमची टयूब पेटली. सगळेजण एका सुरात ओरडले, ‘ओहss, अॅनाकोंडा!’ सगळे स्तिमित (हाच तो शब्द!) होऊन त्या आश्चर्याकडे एकटक बघत होतो. नजरबंदी झालेली. आणि हे तर अॅनाकोंडाचं बिचारं पोर होतं, पूर्ण वयात आलेला अॅनाकोंडा चक्क सरासरी साडेचार-पाच मीटरपर्यंत वाढतो. म्हणजे पंधरा फुटापर्यंत! मार्गदर्शकानं तो अजस्त्र साप अलगद जमिनीवर ठेवला. हा प्राणी अॅनाकोंडा चित्रपटासारखा हिंसक नव्हता. उलट एकांतभंग झाल्यानं वैतागलाच असावा. शांतपणे पडून होता. हळूहळू सगळ्यांची भीड चेपली. पुढं जाऊन त्याच्या तुकतुकीत त्वचेवरून हात फिरवला. एकदम थंडगार स्पर्श होता. चेतन तर अजूनच उत्साहात होता. त्यानं मार्गदर्शकाच्या मदतीनं तो महाकाय सर्प चक्क गळ्यात घालून घेतला! लगेच ‘अहो, काय पराकोटीचं धैर्य!’ अशा आशयाचं ‘फोटो सेशन’ तिथं पार पडलं. इकडे सर्पधारी महादेव कुणाला माहीत नव्हते हे आमचं नशीब, त्यामुळे तिथं तो प्रत्यय कुणाला येऊन पुढं जे झालं असतं ते त्या जटाधारी भोलानाथालाच ठाऊक!

संध्याकाळ येत चालली होती. वेलेस्डे म्हणाला, ‘आज तुमच्यासाठी एक निराळा सूर्यास्त आहे.’ त्यानं आम्हाला सगळ्यांना नदीच्या एका सुरक्षित कोपऱ्यात नेलं आणि म्हणाला, ‘चला आज अॅमेझॉन नदीतून सूर्यास्त बघू यात.’ सगळे पाण्यात उतरून पोहायला लागले. पाणी तुम्हाला तंद्रीत नेऊन सोडू शकतं. विशेषतः अॅमेझॉनचं असेल तर. सरत्या संध्याकाळचे पक्ष्यांचे आवाज, पाण्याची ऐकू येईल न येईल अशी खळखळ, झाडांच्या हिरव्यागार बशीमध्ये पाणी ठेवून त्यात तरंगत असल्यासारखे आम्ही. अॅमेझॉनवर मावळणारा सूर्य आणि जे पाहिलं त्याविषयीची एक भावना, पाहावं ते सगळं नवलच!.

शब्दांकन : अभय अरुण इनामदार
rtw@sandeepachetan.com

This was originally published in the RTW Series.